𝐌𝐨̛́𝐢 đ𝐚̂𝐲 𝐛𝐚́𝐨 𝐜𝐡𝐢́ đ𝐮̛𝐚 𝐭𝐢𝐧, 𝐏𝐡𝐨́ 𝐂𝐡𝐮̉ 𝐭𝐢̣𝐜𝐡 𝐇𝐨̣̂𝐢 đ𝐨̂̀𝐧𝐠 𝐓𝐫𝐮̛𝐨̛̀𝐧𝐠 Đ𝐚̣𝐢 𝐡𝐨̣𝐜 𝐅𝐏𝐓, 𝐨̂𝐧𝐠 𝐇𝐨𝐚̀𝐧𝐠 𝐓𝐢𝐞̂́𝐧 𝐍𝐚𝐦 đ𝐚̃ 𝐝𝐮̛̣ 𝐛𝐚́𝐨 𝐭𝐫𝐨𝐧𝐠 𝟓 𝐧𝐚̆𝐦 𝐭𝐨̛́𝐢 𝐧𝐠𝐡𝐞̂̀ 𝐛𝐚́𝐜 𝐬𝐢̃ 𝐬𝐞̃ 𝐛𝐢̣ “𝐦𝐚̂́𝐭 đ𝐢”.
Hiện báo đã edit lại từ “mất đi”.
Lời tiên đoán của ông Hoàng Tiến Nam hay chuyên gia nào đó trong lĩnh vực công nghệ, sẽ không làm cho giới bác sĩ chúng tôi thấy bi quan, bởi ngày nào trái đất còn tồn tại loài người, thì ngày đó bệnh nhân vẫn đòi khám bác sĩ bằng xương bằng thịt. Bác sĩ không chỉ cần kiến thức và kĩ năng chuyên môn, mà để khám chữa bệnh hiệu quả thì cần sự nhạy cảm tinh tế, cần khả năng đối mặt với những tình huống bất ngờ, cần thiết lập sự kết nối với bệnh nhân, đây là điều mà máy móc không thể làm được.
Hãy xem một một vụ việc chấn động xả ra ở Trung Quốc, vào ngày 23 tháng 4 năm 2023 tại Bệnh viện Đại học Y Từ Châu, một người phụ nữ cầm gậy đập vỡ đầu robot vừa mới lắp của bệnh viện. Lí do, thấy người phụ nữ đang ngồi khóc vì người nhà bị bệnh, robot tiến đến hỏi cô có muốn nghe chuyện cười không. Mặc dù người máy có ý tốt là kể chuyện cười để an ủi cô, nhưng trong bệnh viện, việc nói cười trước mặt người đang buồn đau là điều cấm kị, nhân viên y tế mà làm thế sẽ bị coi là máu lạnh. Người phụ nữ vô cùng tức giận. Cô bỏ đi, một lúc sau quay lại với chiếc gậy gỗ trên tay, cô đập vỡ đầu người máy, nhiều mảnh vụn tung toé khắp sàn.
Sự việc ở Trung Quốc đặt ra một câu hỏi đáng sợ hơn, ở chiều ngược lại, nếu người máy tức giận với cô gái và có một cây gậy gỗ trong tay, thì liệu mạng sống của cô gái có còn hay không?
Hơn ba mươi năm trước, khi tôi đang là sinh viên y khoa, thì làn sóng công nghệ đã tràn vào Việt Nam, thời điểm đó tôi biết các nhà lập trình mơ ước sẽ có ngày “xoá sổ” nghề bác sĩ. Tại sao? Tại vì các nhà lập trình nghĩ rằng, chỉ cần cung cấp cho máy tính đủ dữ liệu có thể so sánh được, thì máy có sức mạnh tính toán và thuật toán toàn diện, nó sẽ làm công việc chẩn đoán và điều trị tốt hơn gấp ngàn vạn lần bác sĩ.
Nhưng điều mà giới IT mơ ước vẫn chưa thành.
Để cho dễ hình dung, tôi bắt đầu bằng 1000 bệnh nhân bước vào cổng bệnh viện, trước đây họ sẽ phải đến quầy tiếp đón, lấy số thứ tự và xếp hàng, đến lượt thì khai tất cả những thông tin cá nhân để cô y tá dùng bút ghi vào cuốn sổ đăng kí khám, làm thủ tục bảo hiểm, nộp tiền cược viện phí. Khu vực tiếp đón này có ít nhất 30 nhân viên, họ là những y tá già nua nhăn nheo xấu xí, họ rất cáu bẳn, miệng liên tục quát mắng, thỉnh thoảng có nhân viên bảo vệ đến mắng hôi vì bệnh nhân quên không mang theo CMND. Nhưng bây giờ thì khác. Máy xếp hàng hoàn toàn không cần lao động chân tay, mà chỉ có 3 cô gái xinh đẹp ấm áp, các cô đứng chào đón và nở nụ cười, giúp bện nhân quẹt thẻ lấy số, toàn bộ công việc này hoàn thành đã rút ngắn chín phần mười số thời gian. Thực ra không cần 3 cô gái xinh đẹp cũng xong, tức là hoàn toàn tự động hoá, dùng robot thay thế 3 cô gái. Nhưng dù sao thì có 3 cô gái xinh đẹp vẫn hơn, nhìn người đẹp ai cũng thích, nên trong tình huống này thì trí tuệ nhân tạo sẽ đảm nhận hầu hết công việc, hiệu quả sẽ cao hơn rất nhiều, việc hiện diện của 3 cô gái chỉ mang lại cảm giác thân thiện cho bệnh nhân mà thôi.
Tiếp theo, bệnh nhân khám bác sĩ, rất nhiều trong số đó xuất hiện triệu chứng không điển hình, tôi tin chắc trí tuệ nhân tạo (AI) sẽ bó tay. Tôi lấy ví dụ, mới đây có một bác sĩ trong bệnh viện nhờ tôi xem giúp, mẹ già cô ở quê đau bụng hố chậu phải, đau ngày đêm không chịu nổi. Khám xét ở bệnh viện tỉnh mọi thứ đều bình thường. Tôi không biết AI sẽ làm gì? Hơn một tuần cô bác sĩ cùng đồng nghiệp loay hoay điều trị thử. Nghề y chúng tôi có một phương pháp chẩn đoán là điều trị thử. Tất nhiên là người bệnh không đỡ nên cô đồng nghiệp phải nhờ tôi. Khi khám, tôi dùng tay vuốt nhẹ trên mặt da thì bệnh nhân đau đớn sợ hãi, nhưng khi tôi dùng lực ấn thì bệnh nhân lại không đau. Và tôi chẩn đoán là Zona thần kinh, bởi khi lớp vỏ của dây thần kinh bị virus Zona tấn công, sẽ gây đau đớn với cảm giác vuốt, nhưng lại ít đau khi ấn. Đây là kinh nghiệm tôi đúc rút, khi siêu âm tôi cũng thấy da và tổ chức dưới da dày lên, thâm nhiễm viêm; tất cả những điều này là kinh nghiệm tôi đúc rút dựa trên sự phân tích kiến thức mấy chục năm, sách không hề viết. Vậy làm sao AI có thể phát hiện ra tình huống này. Một ví dụ khác, như hôm trước tôi đăng phim Xquang ổ bụng có liềm hơi, bác sĩ thông thường sẽ chẩn đoán ngay thủng tạng rỗng và mổ cấp cứu, nhưng bác sĩ có nhiều năm thực hành khám chữa bệnh như tôi sẽ cẩn thận hơn và xem xét kĩ, thấy vài điều không hợp lí và nghi ngờ tràn khí ổ bụng do hiệu ứng Maklin, khí từ phổi xuống ổ bụng sẽ tự giới hạn, không cần điều trị gì. AI rất khó để có được những phán đoán như thế. Thêm một ví dụ khác nữa, bệnh nhân đau bụng đột ngột, đau vã mồ hôi và không nói được, siêu âm chụp chiếu và xét nghiệm đều bình thường. Tôi cũng lại đặt câu hỏi không biết AI sẽ làm gì? Nhưng một bác sĩ nhạy cảm lâm sàng, có thể cho làm điện tâm đồ, không ít ca nhồi máu cơ tim được phát hiện tình cờ như vậy.
Lại nói về điện tâm đồ, bạn đọc sẽ biết, khi điện tâm đồ in ra tờ kết quả, thực ra trong đó đã có chẩn đoán, chẩn đoán này do máy tính đưa ra, tức là từ lâu rồi điện tâm đồ đã có kết quả tự động. Nhưng bác sĩ vẫn cần kiểm tra lại. Tại sao vậy? Tại vì máy chỉ đọc được những gì thông thường nhất, phổ biến nhất, điển hình nhất. Điện tâm đồ chưa bao giờ là dễ, các bác sĩ nhiều năm kinh nghiệm vẫn phải bối rối trước những ca khó, vẫn phải hội chẩn, những ca như thế bác sĩ AI chắc chắn bó tay. Chưa kể cỗ máy thiếu khả năng đối mặt với những điều bất ngờ. Ví dụ đơn giản nhất, khi mắc điện cực cho bệnh nhân, nếu mắc nhầm sang ngực bên phải, thì điện tâm đồ sẽ hiển thị dextrocardia, tức là tim bị đảo ngược. Nhưng thực chất đó là lỗi vận hành. Con người có thể hỏi và xác nhận, nhưng liệu AI có thể làm được điều tương tự, hay đưa ra chẩn đoán đảo ngược phủ tạng.
Trong khám chữa bệnh, lĩnh vực ứng dụng AI nhiều nhất là hình ảnh y tế, bao gồm X-quang, CT, MRI, nội soi, đáy mắt, v.v. Việc thực hiện kĩ thuật chụp chiếu, trước đây kĩ thuật viên phải làm thủ công rất nhiều, thì nay ngược lại nhờ máy tính công việc mười phần đã rút đi chín. Nhưng đọc kết quả phim là công việc của bác sĩ lại khác. AI giúp đo đạc, tính toán, phát hiện ra những hình ảnh bất thường với mức dự báo nhất định. Nhưng AI không thể đưa ra chẩn đoán được, bác sĩ vẫn là người đọc chính, bằng kiến thức cũng như sự nhạy cảm và kinh nghiệm. Tôi lấy ví dụ, có một bệnh nhân bị sốt liên tục và ngất xỉu, điều trị ở tuyến huyện và tuyến tỉnh nhưng kết quả đều kém, không biết bệnh gì. Tất cả các xét nghiệm có thể đã được thực hiện. CT bác sĩ tuyến dưới đọc bình thường. Khi bác sĩ lâm sàng nhờ tôi xem giúp phim CT, tôi nghi ngờ vài khe rãnh cuộn não bị mờ, nó không điển hình nhưng tôi nghi ngờ. Tôi hỏi liệu bệnh nhân có bị nhiễm kí sinh trùng không? Sau khi hỏi tiền sử dịch tễ, đi nước ngoài, ăn thịt cá và rau sống, bác sĩ quyết định điều trị thử kí sinh trùng và bệnh nhanh chóng được kiểm soát. AI trong tình huống này sẽ như thế nào? Tôi cho rằng AI chỉ có vai trò hỗ trợ bác sĩ những công việc thuần tuý căn bản. Ví dụ nội soi đại tràng, việc xác định hình ảnh thủ công tiêu tốn rất nhiều công sức của bác sĩ. Sau khi hoàn thành toàn bộ quá trình nội soi, bác sĩ có kinh nghiệm để xác định tổn thương, quá trình này vẫn mất 2 giờ. Dựa vào kinh nghiệm của bác sĩ để phân biệt polyp, u tuyến, các khối u khác, có nhiều yếu tố gây nhiễu trong quá trình này. Các polyp nhỏ nhất thậm chí có thể chỉ hơi đỏ một chút. Sau khi đưa AI vào nhận dạng, các đặc điểm nguy hiểm có thể nhanh chóng được sàng lọc khỏi hàng nghìn bức ảnh nội soi, lúc này, các bác sĩ chỉ cần xem xét phán đoán của trí tuệ nhân tạo trong vài trăm bức ảnh, hiệu quả sẽ được nâng cao, cải thiện gấp chục lần.
Khi thực hiện khám, chẩn đoán và điều trị cho một bệnh nhân, bác sĩ căn cứ vào bản thân người bệnh để đánh giá xem họ có làm theo chỉ dẫn của bác sĩ hay không, có che giấu tình trạng bệnh của mình hay không, có lí do cá nhân nào ảnh hưởng tới hiện trạng bệnh hay không. Có bệnh nhân đi khám bác sĩ nhưng không tin bác sĩ. Có bệnh nhân chỉ uống một nửa liều thuốc bác sĩ kê, bệnh nhân khác lại tăng liều gấp đôi, bệnh nhân khác nữa dùng chẩn đoán của bác sĩ để uống thuốc tương tự như hàng xóm đã từng mắc. Sở dĩ tôi cho rằng AI không thể thay thế hoàn toàn bác sĩ, vì bác sĩ bằng xương bằng thịt mới có thể đánh giá được yếu tố con người, khám chữa bệnh không chỉ riêng yếu tố của bệnh tật như chữa cái ô tô xe máy. Những gì AI thiếu, đó là kinh nghiệm, là khả năng thích ứng, đặc biệt là thích ứng trong những tình huống bất ngờ.
Thế giới quá rộng lớn và đầy rẫy những điều kì diệu.
Trí tuệ nhân tạo là đỉnh cao sự kì diệu, nhưng AI chỉ có thể xử lí những quy trình đã được tiêu chuẩn hóa và có lộ trình đi theo, AI không thể xử lý được những tình huống hoàn toàn bất ngờ, nên chỉ có thể thay thế một số công việc của bác sĩ, chứ không xoá bỏ được bác sĩ.
Trên thực tế, nhiều vị trí trong bệnh viện có thể chuyển giao cho robot và AI, đó hầu hết là những công việc lặp đi lặp lại và có công nghệ thấp. Khối lượng công việc của y tá và kĩ thuật viên sẽ giảm đi rất nhiều, như công việc tiêm thuốc, phát thuốc, dọn giường có thể được thay thế hoàn toàn bằng robot. Trọng tâm công việc của y tá và bác sĩ trong tương lai sẽ chuyển từ lao động thủ công sang giao tiếp với bệnh nhân, tương lai của y học sẽ thiên về giao tiếp. Xét cho cùng, AI không linh hoạt như con người, trong khám chữa bệnh cảm giác mới thực sự quan trọng. Đối với công cốt lõi, chẳng hạn như chẩn đoán hay điều trị, ngay cả khi AI vượt qua khả năng nhận dạng của con người trong chẩn đoán, thì vẫn cần các bác sĩ bằng xương bằng thịt, chứ không phải là bác sĩ robot chẩn đoán khách quan và lạnh lùng, đặc biệt là khi bệnh nhân đối mặt với những căn bệnh khó chữa hoặc nan y, họ cần được chăm sóc nhân văn hơn là những cỗ máy vô cảm.
Một tin không tốt, đó là một số nghiên cứu gần đây đã chỉ ra rằng đối với việc cắt bỏ triệt để một số bệnh ung thư, hiệu quả lâu dài của phẫu thuật được thực hiện bởi robot phẫu thuật không tốt bằng phẫu thuật do con người thực hiện. Một khía cạnh đáng quan tâm là trách nhiệm. Tôi giả sử AI chẩn đoán và điều trị chính xác 99%, nhưng khi xảy ra sai sót và tai biến, đương nhiên lỗi tại AI và bệnh viện không chịu trách nhiệm. Điều này rất đáng sợ! Sau này AI gây rắc rối thì người bệnh sẽ tìm đến ai để giải quyết, chẳng lẽ khi đó chỉ cần đập bàn phím là xong, vì đến máy cũng sai thì đó là số phận.
Người bi quan cho rằng AI sẽ thay thế bác sĩ.
Khi bệnh tật được diệt trừ, khi con người không còn bệnh tật nữa thì đương nhiên không cần đến thầy thuốc. Nhưng liệu con người có hết bệnh không? Câu trả lời là không. Vậy nghề bác sĩ sẽ không biến mất. Chỉ người bi quan mới cho rằng trí tuệ nhân tạo sẽ thay thế bác sĩ. Bác sĩ không thể thất nghiệp, AI hiện nay đạt được hiệu quả như con người, nhưng nó không đạt tới trí thông minh của con người về mặt suy luận logic và khả năng giao tiếp tổng thể. Đặc biệt, bác sĩ đòi hỏi sự tự tin cao độ, trong y tế ngay một vấn đề nhỏ nhất cũng nảy sinh rất nhiều vấn đề, đòi hỏi phải có sự nhạy cảm của trái tim và khối óc con người, thì mới giải quyết được. Tôi không phủ nhận rằng, ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong y học đang có những bước đột phá lớn, nhưng chắc chắn AI không thay thế được bác sĩ, mà AI chỉ hỗ trợ bác sĩ để giảm bớt 90% lao động thủ công thuần tuý, để bác sĩ có nhiều thời gian dành cho việc chẩn đoán và điều trị chuyên sâu.
Bác sĩ được coi là nghề khó bị thay thế bởi trí tuệ nhân tạo nhất, tiếp đến là nghệ sĩ, nhạc sĩ, nhà văn, nhà thơ, bởi những công việc này cần đến cảm xúc và sự sáng tạo. Thực sự là chúng tôi rất mong được thất nghiệp nhưng không được! Bản thân tôi và đồng nghiệp ứng dụng AI đã lâu, nhưng hôm nay 27/2, chắc chắn chúng tôi sẽ có một ngày làm việc cực kì đông bệnh nhân, trong bệnh viện không có khái niệm của ngày lễ.
(Bài viết ngày 27/2/2024 trên Fanpage Bác sĩ Trần Văn Phúc)./.
